Die Geskiedenis van die
Suid-Afrikaanse Fotoverhaal

Die fotoverhaal-era het in die vroeë 1960’s momentum gekry. Een van die vroegste baanbrekers en reuse-suksesse was Mark Condor. Mark Condor was Suid-Afrika se eie geheime agent – ’n plaaslike James Bond: aantreklik, onverskrokke, en altyd slaggereed om internasionale misdaadsindikate, sluipmoordenaars en eksotiese spioene vas te vat.

Die beproefde formule van vinnige pistoolaksie, eksotiese vroue, motors van die era en dramatiese vuisgevegte het ’n ongekende lesersmark ontsluit. Mark Condor het die fondament gelê vir tientalle ander reekse wat vinnig die mark sou oorstroom.

Kort op die hakke van Mark Condor het die "cowboy"-genre Suid-Afrika stormerhand verower. Suid-Afrikaners was tradisioneel baie lief vir cowboy-stories, wat reeds in die 1950’s as gewone sagtebandboeke blitsverkopers was.

Saam met die Ruiter het Kid die Swerwer en sy Engelse eweknie Kid Colt reuse leserstalle gelok. Verhale van rowers, delwers en skurke het lesers week na week laat toustaan by die kafees.

In die dae van die Bosoorlog het die werklikheid van die grensfeitlik elke gesin in Suid-Afrika geraak. Byna elke familie het ’n seun, broer of man gehad wat iewers op die grens of in die Weermag diens gedoen het. Dit was die era waarin flieks soos Kaptein Caprivi en Boetie gaan Border toe die inryteaters stampvol gepak het.

In hierdie tydvak het Grensvegter die lig gesien. Rocco de Wet was die onstuitbare eenman-oorlogsmasjien wat die vyand diep in die bos gaan aanvat en uitgewis het. Later het Dan Pienaar die fakkel by hom oorgeneem – ’n slim skuif van die uitgewers om ’n vars dinamika te bring sonder om die karakter se geloofwaardigheid in te boet.

Fotoverhale was nie net vir mans nie. Reekse soos Tessa het ’n nuwe era van vroulike aksieheldinne ingelui. As ’n beeldskone, blonde spioen en avonturier wat gereeld in swemklere of ’n bikini verskyn het, het sy gewys dat ’n vrou net so vaardig met die vuiste en die rewolwer kon wees. Die uitgewers het streng binne die Sensuurraad se riglyne gebly, maar Tessa het ’n vars bries in die mark gebring.

Aan die ander kant van die spektrum was Dr. Conrad Brand ("die dokter met die goue hart") en Saal 10 / Saal 10 Ongevalle – lewenswerklike, emosiebelaaide hospitaal- en verpleegster-dramas wat veral groot aanklank by vroulike lesers gevind het.

Vir oerwoud-aanhangers was daar Die Wit Tier in die denkbeeldige Afrika-koninkryk Takaranië – ’n Afrika-Tarzan wat met jagmes en spiere teen ivoorsmokkelaars en geheimsinnige diere geveg het, soortgelyk aan Lee Falk se The Phantom.

’n Vraag wat vandag dikwels gevra word: Waarom het die akteurs, fotograwe en skrywers byna nooit erkenning in die boekies ontvang nie?

• Streng Uitgewersbeheer: Uitgewersreuse soos Republikeinse Publikasies in Durban wou volle eienaarskap oor die karakters behou. As ’n akteur te veeleisend sou word, kon die uitgewer die akteur eenvoudig vervang sonder dat lesers amptelik daarvan geweet het.
• Beskerming van Privaatheid: Baie van die modelle en akteurs was gewone studente, onderwysers of kantoorwerkers wat slegs ’n beskeie ekstra inkomste (dikwels slegs R10 tot R20 per opnamesessie) verdien het. Hulle wou nie noodwendig in hul daaglikse lewens met die sensasionele intriges verbind word nie.
• Hoë Produksiespoed: ’n Tipiese fotoverhaal is dikwels binne ’n enkele naweek opgeneem en binne enkele dae op die rotasiepers gedruk.

Die waterskeidingsdatum vir die fotoverhaal was 1 Januarie 1976: die amptelike bekendstelling van Suid-Afrikaanse Televisie (SAUK).

Skielik het Suid-Afrikaners bewegende beelde, klank en internasionale drama direk in hul sitkamers gehad. Die noodsaaklikheid van stilstaande fotoboekies om die verbeelding te prikkel het vinnig begin afneem. Tesame met stygende papier- en drukkoste in die 1980’s en die opkoms van video-kassette (VHS), het die glorieryke era van die kyk-en-lees fotoverhaal tot ’n einde gekom.